Afgelopen zaterdag werden 28 vechthanen in beslag genomen tijdens een inval bij een uitgebreide en professioneel ingerichte arena voor illegale hanengevechten in Hoeselt. Vorig jaar nog werden 125 dieren in beslag genomen bij een illegaal hanengevecht in Beringen. Alle 28 dieren zijn geëuthanaseerd. 1 Animal Rights campagnecoördinator Els Van Campenhout betreurt deze spijtige beslissing: “Vechthanen herplaatsen kan wél. Het ‘euthanaseren’ van deze onschuldige dieren is dan ook een grote vergissing die niet had mogen gebeuren. Animal Rights helpt graag mee zoeken naar oplossingen voor deze dieren.”
De hanengevechten werden gehouden achteraan een afgelegen boerderij. Toen de politie binnenviel, stonden er 15 tot 20 auto’s op de voorziene parking. De chauffeurs vluchtten weg en lieten houten kisten met de vechthanen achter. Op de locatie weren de dieren gekweekt en getraind om te vechten op leven en dood in de arena. Het is momenteel nog niet duidelijk of er verdachten zijn opgepakt. 2
Tijdens een hanengevecht worden twee hanen losgelaten in de arena, waarop de twee dieren vechten op leven en dood. Hier komt gruwelijk dierenleed bij kijken, terwijl toeschouwers juichen. “Hanengevechten zijn een staaltje van middeleeuwse, verschrikkelijke dierenmishandeling”, zegt Van Campenhout.
Sinds 1929 zijn hanengevechten in België verboden. De dierenwelzijnswet bepaalt sinds 1991 dat toeschouwers zich ook strafbaar maken aan dierenmishandeling. 3
In 2006 kregen vijf verschillende mannen elk een boete van 2.750 euro opgelegd voor illegale hanengevechten. Daarbovenop kregen de mannen een verbod op het houden van vechthanen. Een van hen was hobbykweker die naar eigen zeggen vechthanen leverde tot in Ierland en Frankrijk. 4
Later werd de boete voor drie van de vijf mannen verminderd en het door de rechter opgelegde verbod versoepeld naar een duur van slechts drie jaar. 5 “Het dierenhoudverbod moet strenger worden. Dit stelt een verkeerd voorbeeld en laat dierenmishandelaars gewoon hun gang gaan na een boete of proces”, zegt Van Campenhout.
Eind 2018 werd een illegale fokkerij voor hanengevechten opgerold in Nederland. Animal Rights weet uit betrouwbare bron dat de hanen in Nederland destijds geherhuisvest zijn en nog steeds leven. Het is dus perfect mogelijk om de dieren te herplaatsen na een traumatisch leven als vechthaan. 6
Vorig jaar werden ook 82 schapen succesvol herplaatst dankzij Animaux En Péril en Help Animals, nadat ze uit een illegaal slachthuis gered werden. Er zijn dus genoeg oplossingen voor dieren die in beslag genomen worden. 7
Animal Rights is bereid om bij toekomstige inbeslagnames te helpen zoeken naar een thuis voor dieren waar anders geen oplossing voor gevonden wordt, zoals voor ex-vechthanen. De organisatie zal de politie en de bevoegdheden Dierenwelzijn daarvan per mail op de hoogte stellen. “Animal Rights is een stem voor alle dieren, want elk dier is een individu met recht op leven en welzijn. Dat betekent dat we ons ook inzetten om te helpen zoeken naar een thuis voor ex-vechthanen of andere dieren die moeilijk te plaatsen zijn na inbeslagnames.”
Bij hanengevechten vechten hanen tot de dood in een arena. Dit is een staaltje van middeleeuwse, verschrikkelijke dierenmishandeling.
Animal Rights helpt graag met het herplaatsen van ex-vechthanen. Deze dieren verdienen een kans op een echte thuis waar ze niet meer uitgebuit worden.
Dierenorganisaties Bite Back, Dierbewustleven, Animal Rights, Een DIER Een VRIEND, Comité Dierennoodhulp, Vrienden van de Olifant, Stichting Dierennood, Stichting Rechten voor al wat leeft roepen minister Schouten in een brief op olifant Buba van circus Freiwald te helpen met een verhuizing naar Elephant Haven in Frankrijk. Deze nieuwe olifantenopvang heeft de minister reeds op de hoogte gesteld bereid en in staat te zijn om olifant Buba op te vangen. Het ministerie gaf eerder een ontheffing af om Buba voorlopig mee te laten reizen met het circus op voorwaarde dat deze zou meewerken aan opvang zodra een geschikte locatie zich aandient. De organisaties verzoeken de minister dan ook nu in gesprek te gaan met het circus en de opvanglocatie.
Woordvoerder Alex Romijn van Bite Back: “We strijden al langere tijd voor olifant Buba. Deze kwestie speelt al jaren. Wij hopen dat zij nu eindelijk snel naar een opvang kan. Wij denken dat de situatie voor Buba enorm vooruit kan gaan. Vrij van de stress van het continu reizen en de kleine oppervlakten waarop het circus steeds staat.“
Recent kwam circus Freiwald nog in het nieuws doordat ze een vermaning kregen van de NVWA voor het schenden van voorwaarden van de ontheffing. Supporters van het circus zamelden ook recent geld in voor de kosten die de olifant voor het circus meebrengt. Woordvoerder: “Ook de financiële situatie van het circus biedt geen goede basis. Het dier heeft gespecialiseerde zorg nodig. En hoewel het circus binnen zijn kaders vast het beste probeert te doen, kan een gespecialiseerde opvang meer voorzien in de behoeften van de olifant. Als het circus houdt van Buba, dan gunt hij haar de kans op een beter leven.“
De brief
Geachte minister Schouten,
Ondergetekende organisaties schrijven u naar aanleiding van het aankomende einde van de huidige, tijdelijke ontheffing (op 30-06-2020) voor olifant Buba van circus Freiwald, en omdat er intussen een opvang voor haar in beeld is gekomen die voorheen niet beschikbaar was.
Constaterende dat:
● de huidige, tijdelijke ontheffing is afgegeven, omdat er op dat moment geen geschikte opvang beschikbaar zou zijn, waardoor een ontheffing noodzakelijk was om het circus de mogelijkheid te bieden om olifant Buba mee te nemen; ● een voorwaarde van de ontheffing was dat bij mogelijk geschikte opvang het circus verplicht mee zal moeten werken aan onderzoek voor mogelijk herplaatsing van het dier; ● een eerder onderzoek 1 van het ministerie concludeerde dat er geen redenen qua fysieke en mentale gesteldheid bij de olifant waren die een eventuele herplaatsing naar een opvanglocatie in Europa of daarbuiten in de weg zitten; ● olifantenopvang Elephant Haven in Frankrijk haar deuren open heeft gezet voor olifant Buba, en dit ook middels een brief aan u kenbaar heeft gemaakt; ● er dringende redenen zijn bij gekomen voor de noodzaak van het plaatsen van olifant Buba in een opvang (zie verderop in deze brief);
Verzoeken wij u om:
● per direct de processen in gang te zetten om Buba naar dit nieuwe thuis te helpen; ● het circus geen verlenging of nieuwe ontheffing te geven; ● indien het circus niet mee wil werken de medewerking af te dwingen en te voorkomen dat het circus Nederland met de olifant ontvlucht;
Achtergrond Olifantenopvang Elephant Haven in Frankrijk zet haar deuren open voor Buba. Ten tijde van de afgifte van de ontheffing was deze opvang nog in aanbouw. Recent echter heeft Elephant Haven u via een brief op de hoogte gesteld van de aanstaande voltooiing van haar opvang én dat zij de kennis en mogelijkheden heeft om een olifant als Buba, die te boek staat als agressief naar andere olifanten, op te kunnen vangen.
De opvang is gelegen in het zuidwesten van Frankrijk en beschikt over 29 hectare grond met een optie voor meer. De opvang zal initieel ruimte hebben voor 3 olifanten, maar zal dit op termijn uitbreiden. De voltooiing van de opvang zal geheel klaar zijn vóór afloop van de ontheffing op 30 juni a.s. De verzorgers hebben jarenlange ervaring met verzorging van olifanten en staan in contact met een netwerk van experts. Elephant Haven heeft tevens laten weten dat de familie Freiwald op de hoogte is gesteld van haar opvangmogelijkheid. We verwijzen voor meer informatie naar de betreffende brief van Elephant Haven, gestuurd op 10 december jl. en geregistreerd met referentie EM1366820.
Welzijn Olifanten zijn uitermate sociale en intelligente dieren. Een circus kan nooit de benodigde ruimte en afleiding bieden, of ook maar enigszins een situatie creëren, waarin deze dieren goed kunnen gedijen. (Olifanten)experts hebben zich om deze redenen dan ook al regelmatig uitgesproken tegen het houden van deze dieren in een circus. Het was dan ook een logische stap dat er een verbod kwam op gebruik van olifanten in circussen.
Circus Freiwald gaf in haar verzoek voor de ontheffing aan dat de eerste levensjaren van Buba traumatisch waren en ze in het verleden al eens van ernstige gedragsproblemen blijk heeft gegeven (onhandelbaar, onbenaderbaar en zelfdestructief, aldus het circus zelf). De gedragingen in het verleden, alsmede haar vroege traumatische ervaringen, zijn een voedingsbodem voor het ontwikkelen van dit gedrag. Zoals andere olifanten met een traumatisch verleden laten zien, kunnen ze soms wel jarenlang kalm zijn en dan opeens los gaan, zoals bij de olifant Sissy het geval was, die nu gelukkig is opgevangen in The Elephant Sanctuary in Tennessee (VS). Voor zowel de veiligheid (ook van omstanders) alsmede het welzijn van olifant Buba was en is een verder verblijf bij het circus onwenselijk. Buba verdient een beter bestaan, waarin zij de gespecialiseerde, deskundige zorg en aandacht krijgt die ze nodig heeft.
In haar vooronderzoek bij de totstandkoming van het Besluit op verbod gebruik wilde zoogdieren in circussen concludeerde de overheid al dat er van welzijnsproblemen in circussituaties sprake is, de 5 vrijheden worden aangetast en dit niet enkel het gevolg is van de trainingen en optredens, maar inherent is aan het rondreizende karakter van het circus. De voorwaarden van de ontheffing veranderen hier niets aan. De ontheffing leidt dan ook onoverkomelijk tot verdere aantasting van het welzijn, de 5 vrijheden en daarmee de intrinsieke waarde van Buba. Iets wat in het belang van Buba zou moeten worden voorkomen. Dit is dan ook de reden waarom één van de voorwaarden van de ontheffing is dat circus Freiwald bij mogelijke opvang moet meewerken aan onderzoek om daartoe te komen, daar er andere situaties denkbaar zijn waarin het welzijn en de kwaliteit van het leven van Buba flink kan worden verbeterd. Het is daarom van groot belang dat het aanbod van Elephant Haven als opvanglocatie voor olifant Buba serieus wordt genomen door zowel het ministerie als het circus.
Dringende redenen voor verplaatsing naar opvang Naast het welzijn van de olifant zijn er meerdere (dringende) argumenten ter ondersteuning om herplaatsing naar de opvanglocatie serieus te overwegen en in gang te zetten.
2 Stelselmatig overtreden voorwaarden ontheffing Circus Freiwald heeft stelselmatig de voorwaarden van de ontheffing overtreden. Er is door diverse organisaties en individuen regelmatig melding gemaakt bij de NVWA. Helaas greep deze niet of nauwelijks in. Pas recent heeft dit daardoor geleid tot een officiële vermaning aan het circus.
Zorgwekkende financiële situatie van het circus De indruk dat het circus er financieel niet goed voor staat, valt op te maken uit het feit dat supporters van het circus intussen geld inzamelen via Stichting Buba voor voedsel voor Buba. 3 Eind augustus 2019 is door hen een vrachtwagen hooi voor haar gekocht . 4 In december wordt er nog eens dringend om donaties gevraagd. 5 De ondergetekende organisaties hebben er geen vertrouwen in dat het circus voldoende financiële zekerheid kan bieden om zelfs de toch al ernstig gelimiteerde zorg voor de olifant te garanderen. Geef Buba vooral een oude dag zonder zorgen.
Kortom, de argumenten die leidden tot een verbod, de dringende extra redenen voor herplaatsing van Buba én de aangeboden plaats in een opvang geven voldoende aanleiding voor initiatief vanuit het ministerie. Waar nodig zijn wij bereid te ondersteunen waar kan.
In afwachting van uw (re)actie, Met vriendelijke groet,
Bite Back Animal Rights Comité Dierennoodhulp Vrienden van de Olifant Dierbewustleven Een DIER Een VRIEND Stichting Dierennood Stichting Rechten voor al wat Leeft
Het antwoord
In het antwoord van 30 april 2020 geeft de directeur ‘Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn’ aan dat in overeenstemming met de verleende ontheffing er naar gestreefd wordt om “een geschikte opvanglocatie voor Buba te vinden” en dat “binnen afzienbare termijn” hierover een beslissing wordt genomen “in goed overleg tussen het ministerie en Circus Freiwald.” Het antwoord is dus vooral inhoudsloos.
Verder vermeldt de brief dat in de periode 2015-2019 vier inspecties door de NVWA hebben plaatsgevonden. “Tijdens een inspectie op 27 september 2019 is vastgesteld dat Circus Freiwald artikel 2 van de ontheffingsvoorwaarden had overtreden, omdat het circus de olifant in contact heeft laten komen met omstanders. Hiervoor heeft het circus een schriftelijke waarschuwing ontvangen conform het interventiebeleid van de NVWA. Ook zal er een herinspectie worden uitgevoerd.”
Al in 1998 kwam het rapport ‘Welzijnsaspecten van de productie van foie gras bij eenden en ganzen’ tot de korte, maar krachtige conclusie: “Het Wetenschappelijk Comité voor diergezondheid en dierenwelzijn concludeert dat dwangvoeding, zoals momenteel wordt toegepast, schadelijk is voor het welzijn van de vogels.”
Het rapport was opgesteld door de Scientific Committee on Animal Health and Animal Welfare op verzoek van de Europese Commissie. De commissie kwam na die glasheldere conclusie met diverse adviezen voor nietszeggende, minimale welzijnsverbeteringen. Alleen commissielid Dr D.J. Alexander was kritischer en liet zijn minderheidsopinie aan het rapport toevoegen: “Naar zijn mening is de enige aanbeveling die de commissie op basis van de gegevens over diergezondheid en dierenwelzijn in het rapport kan doen, dat het gedwongen voeren van eenden en ganzen moet stoppen en dat dit het beste kan worden bereikt door het verbod op de productie, invoer, distributie en verkoop van foie gras.” 1
Dat er weinig is veranderd blijkt uit het een recenter rapport uit 2017, ‘Het welzijn van eenden tijdens de productie van foie gras’ door Irene Rochlitz en Donald M. Broom, dat tot vrijwel dezelfde conclusies komt: “Wij concluderen uit deze literatuurstudie dat dwangvoeding zeer slecht welzijn veroorzaakt in eenden en niet zou moeten worden toegepast.” 2
Uitgebreider concludeert het rapport: “Er is substantieel bewijs uit gedragsobservaties dat dwangvoeding aversief is en een hoge sterfte veroorzaakt in vergelijking met andere eendenproductiesystemen. De fysieke conditie van de vogels verslechtert naarmate ze de stadia van foie gras productie doorlopen. Het dwangvoeden van een onevenwichtig dieet in grote hoeveelheden leidt tot significante leverpathologie. Leversteatose [leververvetting] is potentieel dodelijk als de dwangvoeding langer duurt dan 15 tot 16 dagen. Dwangvoeding veroorzaakt oesofagitis [allergische slokdarmontsteking] en leidt tot andere afwijkingen zoals loopstoornissen, vleugellaesies [afwijkend weefsel] en kan leiden tot botfracturen. Contact dermatitis [huid irritatie], een pijnlijke huidaandoening, is wijdverbreid, begint in de vroege stadia van de productie, is aanwezig in alle fasen en kan ernstige vormen aannemen. Vanwege hun angst voor mensen, nervositeit en gevoeligheid voor hun omgeving, zijn mulard-eenden slecht aangepast aan de omstandigheden voor de productie van foie gras, vooral tijdens de dwangvoeding fase. Wanneer ze in een groep zijn ondergebracht, blijven ze uit de buurt van de dwangvoedende boer; ze moeten bijeengedreven en geïmmobiliseerd worden tussen hekken om gedwongen gevoed te worden. Dit geeft aan dat eenden het vast gepakt worden en de dwangvoeding als een negatieve, te vermijden ervaring beschouwen. Ze zijn zeer gevoelig voor hittestress als gevolg van de grote hoeveelheden dwangvoeding, en dit maakt dat ze een groot deel van hun tijd hijgend doorbrengen. De huisvestingsvoorzieningen zijn armzalig, met kleine kale groepskooien en een kale gaasvloer; in rustplaatsen, strooisel of andere bodembedekking is ondanks de aanbevelingen van de Raad van Europa niet voorzien. Het is niet duidelijk of de drinkgoten op de dwangvoedkooien voor de eenden effectief baden of het hoofd volledig onderdompelen mogelijk maken om hun verenkleed schoon te houden en hun temperatuur voldoende te kunnen reguleren. In de eerste twee fasen van productie kan toegang tot open water geschikt om te zwemmen ontbreken; water geleverd in de vorm van drinknippels staat geen volledige onderdompeling van het hoofd toe.”
Wat is foie gras?
Van oudsher is het paté gemaakt van de vervette lever van gans. Tegenwoordig echter worden vooral eenden voor de productie gebruikt, omdat eenden makkelijker te houden en sneller vet te mesten zijn. Zo kost de productie dus minder geld. 3 De gans — die veel meer tijd en dus geld kost — verdween ondertussen steeds meer uit beeld. Foie gras is een beschermde naam, op grond van nationale en Europese vorderingen. Op het label staat vaak BGA (Beschermde Geografische Aanduiding).
Foie gras was een seizoensproduct dat vooral in de winter gegeten werd, wat voort is gekomen uit de gewoonte van ganzen (en eenden) om in de wintermaanden meer te eten – waardoor de lever dan groeit – voordat ze aan de trek naar hun broedgebieden beginnen. Vroeger was dit een bijverdienste voor de boeren tijdens de feestdagen, maar foie gras is allang geen seizoensproduct meer. Aangejaagd door de export en de expansie van de hypermarchés, de typisch Franse mega-supermarkten, verdubbelde de productie tussen 1983 en 1990, van 2730 naar 5880 ton. In 2018 werd 16000 ton foie gras genoteerd. Het is nog steeds een product dat een hoge populariteit kent rond Kerst.
Het produceren van foie gras is in Nederland en veel andere Europese landen verboden. De reden daarvoor is dat de productie van foie gras gepaard gaat met onethisch geachte dwangvoeding. Ondanks het verbod op productie om ethische redenen heeft Nederland in 2017 ongeveer 539.788 kilo foie gras geïmporteerd. 4 Medio juli 2009 rapporteerde de Nederlandse minister van Landbouw Natuur en Visserij, Gerda Verburg, dat een importverbod van foie gras onmogelijk is door Europese en mondiale handelsverdragen. Zij toonde zich wel bereid zich in te spannen om dwangvoeding op Europees niveau te verbieden. 5 De (on)mogelijkheid van een importverbod kunnen we door een rechter laten bepalen en van die lobby om een Europees verbod is natuurlijk niets terecht gekomen.
In Frankrijk wordt foie gras wettelijk beschermd als cultureel en gastronomisch erfgoed. De foie gras wordt vooral geproduceerd in de Sud-Ouest, een gebied dat van de Dordogne tot de Pyreneeën loopt.
Jaarlijks wordt zo’n 26.000 ton foie gras geproduceerd. Zeker 75 procent van alle foie gras in de wereld is afkomstig uit Frankrijk. In 2018 produceerde de sector 16.000 ton, na twee jaren van daling veroorzaakt door een een vogelgriep epidemie. Ter verduidelijking: voor de productie van 16.000 ton foie gras zijn ongeveer 30 miljoen eenden nodig. De export neemt nog steeds toe, maar de meeste vette eendenlever – meer dan 13.000 ton – wordt in Frankrijk geconsumeerd. Volgens brancheorganisatie Cifog leven in Frankrijk 30.000 families van foie gras productie en zijn er 100.000 directe en indirecte banen mee gemoeid. De totale omzet is naar schatting twee miljard euro. 6 Verder wordt foie geproduceerd in Hongarije en Bulgarije (elk ca. 2500 ton), maar ook in het Vlaamse Bekegem (150 ton, 16.000 eenden in het hoogseizoen) en in Wallonië. 7
Voor foie gras worden alleen de mannelijke dieren gebruikt. In 2018 werden volgens de Franse dierenrechtenorganisatie L214 zestien miljoen vrouwelijke eendenkuikens vernietigd. Hun levers zijn te dooraderd voor foie gras en ze brengen minder vlees op. De kwaliteit van foie gras wordt bepaald aan de hand van het ijzergehalte en dooraderdheid van de lever. Beide moeten zo laag mogelijk zijn.
Hoe wordt foie gras geproduceerd?
De eenden komen naar het productiebedrijf als eendagskuikens en wegen dan ongeveer 50 gram. Daar verblijven ze in een (verwarmde) schuur. Op sommige bedrijven mogen ze naar buiten als ze een week of drie oud zijn (twee bij mooi weer) en een kilo wegen. Zodra ze hun volledige verenkleed hebben kunnen ze dag en nacht in de open lucht vertoeven. Wegvliegen gaat niet. Daarvoor zijn deze mulards — een onvruchtbare kruising tussen een tamme en een muskuseend — te zwaar. Als ze tussen de twee en drie maanden oud zijn (84 dagen zegt een boerin tegen de Volkskrant, 90 zegt een eendenboer tegen FD), worden ze als volwassen beschouwd en opgehaald voor de gavage ofwel dwangvoeding. De eenden zitten dan in krappe, gazen kooien in een schuur of loods. De boer komt langs met een rijdende voedermachine of gebruikt een lange slang verbonden met een centrale installatie. De boer houdt met één hand een eend vast en stopt met de andere een buis van 25 centimeter in de slokdarm. Tweemaal daags wordt zo een stalen, plastic of rubberen buis in de keel van het dier geforceerd, waarbij in enkele seconden, met een druk op de knop, een afgepaste hoeveelheid calorierijke voeding, meestal maispap, soms opgewarmd met eendenvet, pneumatisch in de krop van het dier wordt gespoten. De krop, een soort voorraadzak, wordt opgevuld, waarna het dier het voedsel moet verteren. Als de krop leeg is, na 8 of 12 uren, wordt die weer opgevuld. Bij ganzen is dit drie tot wel zes keer per dag. Dat proces neemt de laatste tien tot vijftien dagen van hun leven in beslag. Daarna worden ze geslacht en verwerkt. 89
Een gemiddelde eendenlever weegt ongeveer 70 gram. Als de eend op natuurlijke wijze vetreserves opslaat wanneer het kouder wordt, kan het gewicht van de lever groeien tot maximaal het dubbele. Maar door eenden geforceerd te voeden kan de lever tot wel het tienvoudige van normale proporties groeien. De Bekegemse foie gras producent Filip Callemeyn: “Ja. Maar dat kun je ook positief zien. Als je hem twee keer zo groot krijgt, moet je maar half zoveel beesten slachten.” Gemiddeld wordt de productie van foie gras een gewicht van 500 á 550 gram bereikt als het dier geslacht wordt. Volgens Europese normen moet een eendenlever 300 gram wegen voor hij foie gras mag worden genoemd. Als een lever geen 300 gram weegt, is hij niet vet genoeg. En dan is het geen foie gras. 10
De borst en de poten van de vetgemeste eenden worden als mager de canard en confit de canard verkocht. 11
Wat is er bezwaarlijk aan?
De eieren en eendagseendjes komen uit een broederij. De piepjonge eendjes wordt dus de kans ontnomen om veilig en geborgen bij hun moeder op te groeien. In plaats daarvan worden ze gedwongen hun korte leven in een tegennatuurlijke leefomgeving door te brengen van overvolle schuren.
De kooien waarin de eenden/ganzen hun laatste dagen moeten slijten zijn krap, vies, op geen enkele wijze gericht op comfort van de dieren maar alleen op zo veel mogelijk productie tegen een zo laag mogelijke kostprijs. Foie gras is een luxe product maar de consumentenhouding is dezelfde: Deze wil zo min mogelijk betalen. Bij veel eenden leidt die kooihuisvesting tot huidaandoeningen en breuken. Volgens de voorschriften van het keurmerk Label Rouge mogen 21 eenden in een kooi van 3 vierkante meter, maar van de 30 miljoen eenden die jaarlijks in Frankrijk worden ‘geproduceerd’, heeft slechts 1,5 miljoen het Label Rouge. De praktijk wijst verder uit dat zieke en dode dieren niet dagelijks verwijderd worden uit de leefruimte van de nog levende dieren. 12
Net als overal bij op elkaar gepropte dieren zijn ook deze eenden uiterst gevoelig voor de uitbraak van ziektes. Van 2015 tot 2017 werd de foie-grassector twee keer getroffen door een uitbraak van de vogelgriep, waardoor miljoenen eenden moesten worden afgemaakt. In de winter van 2020/2021 is het opnieuw raak.
Alsof deze schandelijke praktijken – die helaas gangbaar zijn in de vee-industrie – niet erg genoeg zijn, worden deze eenden de laatste tien tot vijftien dagen van hun miserabele leven geforceerd gevoed. Dat gebeurt door de eend vast te klemmen en een voederbuis in zijn keel te proppen. Dit veroorzaakt niet alleen angst, pijn en stress: de dieren lopen ook het risico op een slokdarmperforatie. Het moge zonneklaar zijn dat deze veronachtzaming van dierenwelzijn en dit grove gebrek aan respect voor de integriteit van het dier niet anders betiteld kan worden dan als extreme dierenmishandeling. Dit is een zwaarwegend ethisch bezwaar: foie-graseenden zijn de enige boerderijdieren die structureel niet zelf kunnen bepalen wanneer ze willen stoppen met eten.
Volgens de onderzoekers van de Universiteit van Cambridge is de dwangvoeding schadelijk voor het welzijn van de eenden. Het vele en vette voer veroorzaakt een vervette lever, foie gras dus. Door de lever tot zulke gigantische proporties op te pompen wordt het orgaan ziek gemaakt. De dierenrechtenorganistie L214 stelt dat er geen verschil is tussen een eenden- en een mensenlever met betrekking tot hepatische steatose, leververvetting, wat een dodelijke ziekte is, die wordt veroorzaakt doordat het lichaam van de eend de overtollige vetten niet meer op gezonde wijze kan verwerken. Voorts drukt de lever, doordat die veel te groot voor het lichaam wordt, op de longen van de eend waardoor het slachtoffer ademhalingsproblemen krijgt. Soms breekt zelfs het borstbeen. Ook hebben veel eenden richting het einde van de dwangvoeding moeite met lopen, doordat de gezwollen lever de poten in zo’n positie drukt dat lopen moeilijk wordt. Ook zouden ze moeite hebben het reguleren van hun lichaamstemperatuur vanwege een slecht functionerende lever. Volgens de onderzoekers uit Cambridge is de sterfte tijdens de dwangvoeding 2 procent – tien keer zo hoog als bij een controlegroep van eenden wier lever niet wordt vetgemest. 13 De Bekegemse foie gras producent Filip Callemeyn: “Zo’n eend leeft veertien weken. Het afmesten gebeurt in de laatste twaalf dagen. Het is ook niet de bedoeling dat ze daarna voortleven.” 14
Op aanbevelen van de Raad van Europa moeten er alternatieven voor dwangvoeding komen. Vlaams minister Ben Weyts moest echter in februari 2020 toegeven dat er nog geen vooruitzicht is op een alternatief. “Er worden nog proeven gedaan met een nieuw testvoer, en er zullen nog enkele praktijktesten uitgevoerd worden waarbij de onderzoekers een keuze zouden maken uit de volgende zaken: uittesten van brijvoedering, het dichter plaatsen van de drinkbak bij de voederbak, genetica (een ander eendenras), of het voorzien van uitloop, om te zien of hiermee nog een verschil kan gemaakt worden”. 15
Vogelgriep
De afgelopen jaren zijn miljoenen eenden die gehouden werden voor foie grass afgemaakt vanwege vogelgriep. Nog een reden om deze barbaarse industrie onmiddellijk te verbieden. Ook in de winter van 2020-2021 is het opnieuw raak. 16
In Frankrijk waren op Nieuwjaarsdag 2021 61 gevallen van hoogpathogene vogelgriep vastgesteld. Daarvan bevonden zich er 48 in de zuidwestelijke regio Landes, viermaal zoveel als twee dagen eerder. De 14 januari was het aantal met vogelgriep besmette pluimveebedrijven in Frankrijk opgelopen tot 264. 252 Gevallen bevonden zich in het Zuidwesten van het land, met name eendenhouderijen, en er waren op dat moment ruim 1,1 miljoen eenden en ander pluimvee geruimd vanwege een besmetting, waarvan de helft om preventieve redenen. 20 januari zijn 348 uitbraken, waarvan 326 in het zuidwesten. 17
Landes en aangrenzende regio’s langs de grens met Spanje zijn het centrum van de eendenhouderij voor de productie van foie gras. De streek is in de jaren 2015 tot en met 2017 getroffen door twee grootschalige uitbraken van vogelgriep waarbij vele honderden bedrijven geruimd werden en miljoenen eenden afgemaakt. Nu slaat H5N8 opnieuw toe. Het Franse ministerie van landbouw probeert daarom verdere verspreiding te voorkomen door in een vroeg stadium over te gaan tot preventief ruimen. Al het gevogelte in een cirkel van één kilometer om elk besmet bedrijf wordt zo snel mogelijk geruimd en alle watervogels binnen vijf kilometer. Eerst was dat in een straal van 3 kilometer rondom de uitbraak. Men wijst een steeds groter gebied aan waar de regionale autoriteiten preventief verplicht alle pluimvee vermoorden. Herbevolking van bedrijven is voorlopig verboden, ook al was het bedrijf niet geruimd. Het zijn de eendenhouders zelf die daar hadden op aangedrongen. De eerste voorschotten van de schadevergoeding voor de massale ruiming zouden in week vier van 2021 al gestort kunnen worden.
In Frankrijk worden jaarlijks 35 miljoen eenden gefokt voor de productie van foie gras. Het zwaar getroffen departement Landes telt ongeveer 5 miljoen eenden. Een groot deel van de foie gras wordt uitgevoerd naar China, maar dat sloot de tweede week van januari zijn grenzen voor Franse gevogelteproducten vanwege de uitbraak van het vogelgriepvirus.
(Tegen)argumenten van de industrie
De verdediging van de industrie is zwak.
Men betoogt dat eenden trekvogels zijn die van nature in staat zijn vet op te slaan in de lever voor lange vliegtochten. Ook al vliegen de mulard-eenden die voor de foie gras worden gebruikt niet, hun lever heeft deze eigenschap behouden. Bij eenden is steatose bovendien omkeerbaar: als het dwangvoeden stopt, slinkt de lever weer tot gewone proporties. In de natuur kan de omvang van de lever voor de trek inderdaad verdubbelen, maar de voedselopname die daarvoor zorgt is vrijwillig. De potentie van de lever om in omvang toe te nemen, verdedigt op geen enkele wijze dwangvoeding. Dwangvoeding leidt soms tot vertienvoudiging van het levergewicht, aantoonbaar ongezond en onnatuurlijk.
De overige argumenten zijn bekend uit de rest van de vee-industrie: Het bagataliseren van pijn, angst en stress; boeren houden van hun dieren en hebben belang bij gezonde dieren; en ‘jullie’ begrijpen ‘ons’ niet.
“Een eend heeft geen strottenhoofd. De sonde inbrengen geeft hen hetzelfde gevoel als bij een mens een lepel in de mond steken.” “Als een dier in paniek is dan merk je dat. Nu worden de eenden vastgepakt, gevoederd en nadien schudden ze eens met hun hoofd en gaan ze over tot de orde van de dag.” 18 “Het is een beetje moeilijk uit te leggen, maar het dier hoeft niet te lijden. Een eend die lijdt, die vecht tegen pijn of infecties, is geen goed product. En ons doel is een goed product maken.” “Moderne stadsbewoners begrijpen de veeteelt niet meer.” 19
Ook in de foie gras industrie is het doel geld verdienen, winst maken. De dieren zijn hierin producten en/of productiemachines. Het welzijn van de dieren is ondergeschikt. Ze zijn rechteloos.
Zelfs de Bekegemse foie gras producent Filip Callemeyn moet toegeven: “Ik zal niet zeggen dat de dieren zich super voelen als ze slachtrijp zijn, dik en vet. Maar een varken vlak voor het geslacht wordt, voelt zich ook niet zoals het everzwijn dat hier vrolijk door de bossen loopt.” 20
De Amerikaanse staat Californië kent via Senate Bill 1520 (S.B. 1520) een verbod op “dwangvoeding [van] een vogel met het doel de lever van de vogel buiten de normale omvang te vergroten” en de verkoop van producten die het resultaat zijn van een dergelijk proces. 21 De gemeenteraad van New York ging in oktober 2019 akkoord met een verbod vanaf 2022 voor de verkoop van foie gras in restaurants, supermarkten en speciaalzaken. 22 De productie van foie gras is nog maar in vijf landen van de Europese Unie toegelaten. Eerst was het overal toegelaten. Op een bepaald moment heeft de EU beslist: waar het gebeurt, mag het blijven maar er komen geen nieuwe landen bij.
In Nederland is dwangvoeden verboden; het is dan vreemd dat we de producten van die verboden handeling nog wel in de winkels kunnen kopen. In Vlaanderen moet het laatste bedrijf ten laatste op 30 november 2023 zijn deuren sluiten. België is de op een na grootste verbruiker van foie gras per hoofd ter wereld. Ook hier zou het vreemd zijn als we een industrie op ethische gronden verbieden, maar het onethisch eindproduct nog wel importeren en verkopen.
Animal Rights is het getreuzel van het kabinet met het houdverbod voor dierenmishandelaars zat. “Diverse gevallen van dierenverwaarlozing die afgelopen maand in het nieuws kwamen, schreeuwen om spoed,” zegt Animal Rights campagneleider Erwin Vermeulen. “De wetswijziging die een zelfstandig houdverbod mogelijk moet maken werd al in de zomer van 2017 aangekondigd, maar deze regering lijkt niet in staat of willens die Wet ook naar de Kamer te sturen.”
Op 12 december kopte Tubantia: “Boerenbedrijf uit Wierden waar vee in eigen mest zwom moet verbeteren, anders gaat zaak op slot”. De veehouder kreeg van een rechter in Almelo een voorwaardelijke stillegging opgelegd vanwege erbarmelijk slechte leefomstandigheden waarin varkens en kalveren leefden. De situatie op de boerderij kwam de afgelopen jaren aan het licht bij meerdere controles van de NVWA. Als er de komende drie jaar opnieuw misstanden ontdekt worden gaat de stekker er definitief uit. 1
Op 9 december stond er in het blad Boerderij een artikel getiteld: “Celstraf en stillegging bedrijf na verwaarlozing vee”. Een 53-jarige veehouder uit het Drentse Wapserveen werd tot een maand cel voorwaardelijk veroordeeld door de rechtbank in Zwolle voor het ernstig verwaarlozen van zijn runderen en een werkstraf van 150 uur. Ook wordt zijn bedrijf voor de duur van een halfjaar stilgelegd als hij opnieuw over de schreef gaat. 2
Op 4 december eiste het Openbaar Ministerie bij de rechtbank in Zwolle dat een veehouderij uit de gemeente Slagharen voorlopig wordt stilgelegd. Op de boerderij werden 71 runderen, waarvan 18 kalveren, gehouden onder zorgelijke omstandigheden. De runderen zijn na controle door de NVWA in beslag genomen en overgebracht naar een opvangstal. 3
Eveneens in december werd een veehouder in de regio Zaanstreek-Waterland door de dierenpolitie beboet. Op zijn terrein waren dode en verwaarloosde dieren aangetroffen. Volgens de politie zijn er meerdere processen-verbaal opgemaakt en maatregelen genomen. Er zijn tien runderen en schapen in beslag genomen door de NVWA. 4
“Als je er op let, komen dit soort zaken met verontrustende regelmaat in vooral de regionale pers voorbij,” zegt Vermeulen. “De straffen zijn meestal voorwaardelijk of tijdelijk. Over het algemeen staat deze veehouders niets in de weg om al snel weer verder te ‘boeren’, inclusief de dieren, terwijl in veel gevallen een houdverbod gepast lijkt. Daarom dient het kabinet haast te maken met de nieuwe Wet.”
De oorzaak van het verwaarlozen van dieren door boeren is vaak te zoeken in financiële en psychische problemen. Uit inspectierapporten van de NVWA blijkt dat deze veehouders vaak niet in staat zijn om goed voor hun dieren te zorgen. Volgens de NVWA gaat het jaarlijks om circa 300 risicobedrijven. 5 “Natuurlijk moeten deze mensen de hulp krijgen die ze nodig hebben,” zegt Vermeulen, “maar dat geldt ook voor de dieren. Zij moeten tegen mishandelaars in bescherming worden genomen.”
De Nederlandse voedsel- en warenautoriteit berichtte afgelopen maand dat bij de meeste herinspecties bij dit type bedrijven nog steeds overtredingen worden vastgesteld. In 2018 zijn 131 van deze risicobedrijven bezocht. In totaal was 58% van de eerste inspecties niet akkoord; dit betekent dat er één of meerdere welzijnsovertredingen zijn vastgesteld. Bij 57% van de herinspecties was de situatie nog niet akkoord. 6 “Wanneer is het genoeg,” vraagt Vermeulen zich af.
In 2018 zijn naar aanleiding van inspecties bij risicobedrijven 18 schriftelijke waarschuwingen, 10 bestuurlijke boetes, 34 processen-verbaal en 62 bestuurlijke maatregelen genomen. Ook zijn 12 keer dieren in bewaring genomen. Het opleggen van een zelfstandig houdverbod is echter nog steeds niet mogelijk.
Wat dus ontbreekt in strafmaatregelen voor dierenverwaarlozing en -mishandeling is een houdverbod ter bescherming van dieren tegen deze recidivisten. Dat komt omdat de wet die een houdverbod mogelijk moet maken alsmaar door minister Schouten van LNV wordt vertraagd. Het concept is als sinds oktober 2018 klaar, maar het is nog altijd niet naar de Kamer.
Tijdens de begrotingsbehandeling van het ministerie van landbouw vroegen PvdD en PVV ook al naar het wetsvoorstel. Landbouwminister Carola Schouten erkende toen dat er vertraging was opgetreden bij het wetsvoorstel, maar wist de reden daarvoor niet, omdat het ministerie van Veiligheid en Justitie de leiding heeft bij het wetsvoorstel dat strafverzwaring bij dierverwaarlozing mogelijk maakt. 10
Schouten zei in december 2019 tijdens een debat dat de mazen in de wet nog moesten worden gedicht en dat het in het voorjaar van 2020 naar de raad van State wordt gestuurd voor advies.
“Dit toont maar weer eens aan dat bij LNV de bescherming van dieren niet hoog op de agenda staat,” zegt Vermeulen. “Het liefst zou Animal Rights een aparte minister voor dierenwelzijn zien, onafhankelijk van LNV, naar Belgisch model.”
De wet werd al in de zomer van 2017 door toenmalig minister van veiligheid en justitie Blok aangekondigd. De rechter zou de mogelijkheid krijgen een houdverbod als zelfstandige maatregel op te leggen voor een periode van maximaal 5 jaar. Daarbij hoorde dan ook een locatieverbod, voor het geval de veroordeelde geen eigen dieren heeft mishandeld, maar bijvoorbeeld dieren op kinderboerderijen of in stallen. 7
In oktober 2018 stuurde huidig minister van justitie en veiligheid Grapperhaus, mede namens minister Schouten van LNV, een wetsvoorstel voor advies naar verschillende instanties. Daders van dierenmishandeling zou dit een houdverbod van maximaal tien jaar opleveren. Het houdverbod kan onmiddellijk na de rechterlijke uitspraak ingaan, waardoor het effectief wordt, ook als er nog hoger beroep of cassatie volgt. 8
Een houdverbod is nu al mogelijk, maar alleen als bijzondere voorwaarde bij een voorwaardelijke straf. Bij overtreding daarvan moet de dader weliswaar zijn volledige straf ondergaan, maar vervalt het houdverbod. In de praktijk zou dit betekenen dat een veroordeelde na het uitzitten van zijn straf opnieuw dieren kan gaan houden met alle gevolgen van dien.
“Minsters Schouten en Grapperhaus zullen zich ongetwijfeld indekken met woorden als ‘zorgvuldigheid’ en ‘complexe materie’, maar daar hebben de dieren die vandaag en morgen mishandeld worden helemaal niets aan,” aldus Vermeulen. “Het kabinet moet snel werk maken van het zelfstandig houdverbod.”
Tegenover Zembla zegt een woordvoerder van minister Schouten: “Wij willen ontkrachten dat de minister het wetsvoorstel bewust vertraagt. Wij herkennen er ons niet in dat druk vanuit de sector invloed zou kunnen hebben op het wetsvoorstel.” De Raad van State ontvangt het wetsvoorstel dit voorjaar. 9
Op 4 december 2020 is er dan eindelijk een wetsvoorstel: 10
“Een dier is een levend wezen dat een intrinsieke waarde heeft. Bij dierenmishandeling en -verwaarlozing wordt dit op grove wijze miskend. Een steviger aanpak is dan ook nodig. Daarom kan de rechter voortaan een verbod op het houden van dieren van maximaal 10 jaar als zelfstandige maatregel opleggen. Dit en meer wordt geregeld in het wetvoorstel Aanpak dierenmishandeling en dierverwaarlozing van minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid en minister Schouten van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Het houdverbod kan inhouden dat iemand geen dieren, minder dieren of bepaalde diersoorten niet mag houden of bezitten.”
“Dit wetsvoorstel introduceert het houdverbod als een zelfstandige maatregel. Hierdoor kan het houdverbod ter beveiliging van dieren in meer gevallen worden opgelegd. Ook kan de rechter nu beslissen dat het houdverbod direct na de uitspraak van de rechtbank van kracht wordt. Hiermee wordt voorkomen dat iemand die door de rechtbank is veroordeeld in afwachting van het hoger beroep nog jarenlang onder erbarmelijke omstandigheden dieren kan houden. Daarnaast kan het houdverbod een gebiedsverbod inhouden, om te voorkomen dat iemand in de buurt komt van plaatsen waar dieren worden gehouden.”
“Ook worden bijtincidenten door honden harder aangepakt door het aanhitsen van een dier als misdrijf aan te merken. Nu is dit nog strafbaar als overtreding. Het strafmaximum wordt verdubbeld van zes maanden naar één jaar.”
“Het kan ook voorkomen dat bedrijven, zoals veehouderijen of dierenwinkels, niet goed zorgen voor de dieren die onder hun zorg vallen. Nu kunnen die bedrijven worden stilgelegd als de gezondheid van mens of dier in gevaar is. Dit wetsvoorstel regelt dat dit ook kan wanneer het welzijn van het dier geschaad wordt, bijvoorbeeld door ondervoeding of slechte verzorging.”
“Verder kan dankzij dit wetsvoorstel een bestuurlijke boete worden opgelegd aan mensen die dieren die bepaalde ingrepen hebben ondergaan laten deelnemen aan wedstrijden, tentoonstellingen en keuringen. Het gaat dan bijvoorbeeld om honden met een gecoupeerde staart. Dat is nu al verboden als het gaat om een ingreep zonder medische noodzaak, maar in de praktijk komt dit toch nog voor. De uitbreiding van het verbod maakt het mogelijk dat overtreders passend worden bestraft en vergroot de naleving.”
“Tot slot wordt het mogelijk om een educatieve maatregel op te leggen bij een overtreding van de wettelijke bepalingen over dierenwelzijn.”
Het wetsvoorstel gaat nu voor advies naar de Raad van State. De tekst van het wetsvoorstel en van het advies van de Raad van State worden openbaar bij indiening bij de Tweede Kamer.
De wetswijziging die een zelfstandig houdverbod mogelijk moet maken werd al in de zomer van 2017 aangekondigd, maar deze regering lijkt niet in staat of willens de Wet ook naar de Kamer te sturen.
Als je er op let, komen dit soort zaken met verontrustende regelmaat in vooral de regionale pers voorbij.
Over het algemeen staat deze veehouders niets in de weg om al snel weer verder te ‘boeren’, inclusief de dieren, terwijl in veel gevallen een houdverbod gepast lijkt.
Het liefst zou Animal Rights een aparte minister voor dierenwelzijn zien, onafhankelijk van LNV, naar Belgisch model.
Vanaf 1 januari 2020 werd het verbod op onverdoofd slachten in Vlaanderen uitgebreid naar kalveren. De enige dieren die nog steeds onverdoofd geslacht mogen worden zijn runderen. Sinds begin 2019 was het voor geiten, schapen en pluimvee al verplicht om elektronarcose toe te passen als ‘diervriendelijk’ alternatief voor onverdoofde slacht. 1 “Er bestaan geen diervriendelijke manieren om een voelend, levend individu het leven te ontnemen dat niet wil sterven. Het enige echte diervriendelijke alternatief is dieren van ons bord laten”, zegt campagnecoördinator Els Van Campenhout.
In 2017 besliste de Vlaamse regering om een verbod op onverdoofd slachten door te voeren. Toen het decreet tot stand kwam, bestond er voor kalveren en runderen nog geen technische mogelijkheid om elektronarcose toe te passen als alternatief voor onverdoofde slacht. In afwachting daarvan, werd de ‘post-cut stunning’ methode (eerst doorsnijden van de hals en pas erna verdoving toepassen) verplicht.
Het decreet verplichtte de Vlaamse regering om elektronarcose op termijn ook uit te breiden naar kalveren en runderen, van zodra de methode op punt zou staan. Voor kalveren is dit punt bereikt, voor runderen wordt de techniek verder op punt gezet.
Animal Rights bracht eind 2018 [undercoverbeelden uit kalverenslachthuis VanDrie in Hasselt](https://www.animalrights.be/animal-rights-brengt-schokkende-beelden-naar-buiten-uit-een-vlaams-slachthuis) naar buiten waarop te zien was hoe kalveren geslacht werden met de post-cut stunning methode. De dieren worden bij volle bewustzijn de keel overgesneden en pas erna verdoofd.
“Alle vormen van slacht brengen dierenleed met zich mee en ook post-cut stunning is een wrede manier om een levend, voelend dier het leven te ontnemen.”, besluit Van Campenhout.
[vimeo:https://vimeo.com/308978708]
Animal Rights filmde in 2017 en 2018 hoe kalveren en runderen geslacht worden in de Vlaamse slachthuizen van [Izegem](https://www.animalrights.be/schokkende-beelden-uit-slachthuis-izegem) en [Hasselt](https://www.animalrights.be/animal-rights-brengt-schokkende-beelden-naar-buiten-uit-een-vlaams-slachthuis). De beelden laten zien hoe de dieren doodsangsten uitstaan, geslagen en geschopt worden en mishandeld worden met het penschiettoestel. Op zowel de beelden van Izegem als Hasselt was te zien hoe dieren bij volle bewustzijn gekeeld werden. “Onze undercoverbeelden tonen onnoemelijk dierenleed bij kalveren in slachthuizen, ongeacht op welke manier ze geslacht worden”, licht Van Campenhout toe.
Vlaanderen heeft twee grote kalverslachthuizen: [VanDrie](https://www.animalrights.be/animal-rights-brengt-schokkende-beelden-naar-buiten-uit-een-vlaams-slachthuis) in Hasselt en [Adriaens NV](https://www.animalrights.be/angstige-dieren-beeld-gebracht-bij-runderslachthuis-adriaens) in Velzeke. Jaarlijks worden zo’n 350.000 kalveren geslacht in Vlaamse slachthuizen.
Een verbod op ethische grond, zoals het geval is bij onverdoofde slacht, vormt een belangrijk precedent op weg naar een rechtvaardige samenleving zonder dierenmisbruik. Het verbieden van de pelsdierhouderij, legbatterijen, import van zeehondenbont of het houden van wilde dieren in circussen zijn andere precedenten die een belangrijke stap zijn naar het creëren van een wereld waarin geen dierenleed meer bestaat.
[Animal Rights is tegen iedere vorm van slacht en dus ook tegen de onverdoofde varianten](https://www.animalrights.be/waarom-animal-rights-voor-een-verbod-op-onverdoofde-slacht). De vrijheid om culturele en folkloristische gebruiken te beoefenen die voortvloeien uit het mensenrecht om te geloven wat je wil, mag er niet toe leiden dat de vrijheid van anderen wordt geschaad. Volgens Animal Rights is er daarbij geen houdbaar rationeel argument om wezens die toevallig niet als mens geboren zijn, anders te behandelen.
Het is tijd om dieren van andere soorten dan de mens ook als ‘anderen’ met eigen belangen en interesses, onafhankelijk van hun nut voor ‘ons’, te erkennen en in gelijke gevallen gelijk te behandelen. Dat zij zich uiten in een andere taal dan de onze en/of dat ze er anders uitzien, is geen reden hen de vrijheid te ontzeggen om een leven zonder uitbuiting te leven.
De enige manier om dierenleed effectief tegen te gaan is niet meer kiezen voor vlees van geslachte dieren, op welke manier dan ook.
Alle vormen van slacht brengen dierenleed met zich mee en ook post-cut stunning is een wrede manier om een levend, voelend dier het leven te ontnemen.
Onze undercoverbeelden tonen onnoemelijk dierenleed bij kalveren in slachthuizen, ongeacht op welke manier ze geslacht worden.
