Aziatische olifanten in Artis

Eerste Kerstdag 2025 kondigde dierentuin Artis aan dat er op Kerstavond een olifantenmannetje was geboren. ¹ De moeder is Thong Thai, de matriarch van de kudde Aziatische olifanten in Artis, die nu bestaat uit haar en haar vier nakomelingen. Haar jongste dochter Sanuk is ook zwanger van fokstier Sibu, die inmiddels alweer is verhuisd.

Geboren voor levenslange gevangenschap en uitbuiting

Het bestaan van het pasgeboren mannetje zal zijn hele leven beperkt blijven tot een fractie van wat een olifantenwereld zou moeten zijn. Iedere maaltijd, ieder bad, iedere nachtrust, iedere interactie met anderen, zal zich afspelen binnen de betonnen muren, metalen hekwerken en gespannen staalkabels van een zeer beperkt aantal vierkante meters. De decoratie van het ‘landschap’ dient vooral de beleving van de bezoekers. Het maken van eigen keuzes, het nastreven van eigen interesses en tot bloei komen, zal geen onderdeel uitmaken van zijn leven. Hij is een levenslange gevangene.

Dit nieuwe olifantje zal de komende maanden een bezoekersmagneet zijn voor Artis en de kassa’s in Amsterdam laten rinkelen.

Als stier zal hij waarschijnlijk, wanneer hij geslachtsrijp is, net als zijn vader, van dierentuin naar dierentuin worden gesleept als onderdeel van het soortbehoudprogramma, waar Artis zo prat op gaat. Met als enige doel om dierentuinen te blijven bevolken met olifanten.

Zo werd zijn vader Sibu al ruim voor zijn geboorte in november 2025 van Artis naar Wildlands in Emmen overgebracht, omdat het daar met stier Yadanar niet wilde vlotten. Olifantenstier Timber werd in april 2025 vanuit Wildlands naar Eindhoven Zoo gebracht. Sibu kwam in 2024 juist vanuit Eindhoven naar Artis. ^{2 3}

Dit is een schoolvoorbeeld van het instrumenteel gebruik door mensen van andere levende voelende wezens, een vorm van slavernij. Olifanten exploiteren als fok- en geldmachines is even verwerpelijk als de fokkerijpraktijken in de vee- en proefdier-industrie.

Artis en het fokprogramma doen dit niet voor soortbehoud, want geen enkele gefokte olifant zal worden teruggeplaatst in het wild. Deze fokprogramma’s dienen de wilde populaties niet. Dierentuinen fokken voor levenslange gevangenschap en inkomsten. Het doel is een continue aanvoer van nieuwe olifanten om deze iconische soort te kunnen blijven tentoonstellen. Het is een handel in genen, waarbij de dieren door Europa en over de rest van de planeet worden verscheept om de genenpool zo gezond mogelijk te houden. Gezondheid, welzijn en belangen van individuele olifanten zijn hieraan ondergeschikt.

Olifanten lijden in dierentuinen

De natuurlijke biologie van wilde dieren, hun aanpassingen aan de ecosystemen waarin ze geëvolueerd zijn en hun behoeften en interesses zouden de basis moeten vormen voor hun leefomstandigheden, waaraan niet – nooit! – kan worden voldaan in gevangenschap.

Olifanten zijn zeer intelligent, gevoelig en sociaal. Hun behoeften zijn complex, en wanneer aan die behoeften niet wordt voldaan – en geen enkele dierentuin kan daaraan voldoen – lijden ze fysiek en psychisch. 

Wie met open ogen, kennis en begrip kijkt naar olifanten in een dierentuin kan relatief eenvoudig het verontrustend gedrag herkennen dat wordt veroorzaakt door chronische stress en trauma: het eindeloos dezelfde rondjes sjokken, zelfkalmering door bijvoorbeeld een eigen slagtand te omhelzen met de slurf, het ‘weven’ – wiegen met het bovenlichaam – en andere stereotype bewegingen met poten, slurf of kop. Het zijn allemaal klassieke symptomen van psychische problemen.

Hoe egoïstisch én egocentrisch én gewetenloos moet je zijn om dergelijke individuen te fokken en vervolgens te veroordelen tot levenslange gevangenschap?

De wetenschap is overduidelijk: olifanten lijden in dierentuinen. ^{4 5} De politiek en de wet moeten dit erkennen. Olifanten hebben recht op hun vrijheid en hun gevangenschap is onrechtmatig.

Bedreigde diersoort en wat er wel moet gebeuren

Ja, de Aziatische olifant staat op de rode lijst van bedreigde diersoorten van de International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). ⁶ Dat komt vooral door het verdwijnen en versnipperen van hun leefgebied, door conflicten tussen mensen en olifanten – gewelddadige confrontaties over schade aan gewassen en aanrijdingen met vrachtwagens en treinen – waarbij de olifanten het onderspit delven, en door stroperij voor ivoor, vlees en huiden.

Er leven nog altijd een geschatte 50.000 Aziatische olifanten in het wild, waarvan 60% in India. Dat aantal is niet zozeer het probleem, wel de gestage, al eeuwen durende afname, gelijke tred houdend met de vernietiging van hun habitat.

De belangrijkste prioriteiten voor de bescherming van de Aziatische olifant, zoals geformuleerd door de IUCN zijn dan ook:

• het behoud van het leefgebied van de olifant en het in stand houden van de verbinding tussen de leefgebieden door het veiligstellen van corridors;

• het beheersen van conflicten tussen mens en olifant als onderdeel van een geïntegreerd, landschapsbreed landgebruiksbeleid;

• betere bescherming van de soort door middel van verbeterde wetgeving en wetshandhaving, verbeterde en intensievere veldpatrouilles en het reguleren/beperken van de handel in ivoor, levende olifanten en andere olifantenproducten.

Het fokken van olifanten in gevangenschap maakt hier geen onderdeel van uit!

Bovenstaande benaderingen pakken de fundamentele oorzaken van de afname van olifantenpopulaties aan. Geen van deze methoden vereist dat olifanten hun autonomie wordt ontnomen, onderworpen worden aan invasieve fokprocedures en gevangen worden gehouden in onnatuurlijke omgevingen, duizenden kilometers verwijderd van hun natuurlijke leefgebied.

Sterker nog, voor een fractie van wat het fokken en in stand houden van een handvol olifanten in gevangenschap kost, kunnen hele wilde kuddes en hun habitat beschermd worden.

Educatie?

Dierentuinen zijn sinds hun ontstaan ​​als zoölogische tuinen in de 19e eeuw – inclusief tentoongestelde exotische mensenvolkeren – voornamelijk entertainment-pretparken geweest. Ondanks pogingen tot herpositionering – greenwashing – leveren dierentuinen geen significante bijdrage aan wetenschappelijk onderzoek naar olifanten en doet olifantengevangenschap niets om hun bescherming in het wild te bevorderen.

Wat blijft er dan nog over om olifantenknechting te rechtvaardigen? Educatie? Welke boodschap geef je het publiek dan mee? Olifanten in gevangenschap worden ruimte, sociale complexiteit en autonomie ontzegd. De groepsverbanden zijn kunstmatig en niet zelfvoorzienend, vandaar het gesleep met vooral mannetjes van dierentuin naar dierentuin.

Bezoekers houden straks misschien een warm gevoel over aan het zien van een babyolifant, maar ze houden er een vertekend beeld aan over van wie olifanten werkelijk zijn en wat ze nodig hebben om te gedijen.

Het zien van olifanten in dierentuintentoonstellingen leert mensen niets over de rijkdom van olifantengemeenschappen, hun diepe familiebanden, sociale interacties of de ecologische rol die ze in het wild spelen. Het normaliseert en bestendigt onrecht.

Sanctuaries

In opvangcentra – rescues, sanctuaries – wordt de autonomie van olifanten gerespecteerd en beschermd en kunnen de dieren leven in een omgeving die zo goed mogelijk hun natuurlijke habitat benadert.

Opvangcentra zijn, in tegenstelling tot dierentuinen, ontworpen voor het welzijn van de dieren zelf, in plaats van voor het vermaak van een bezoekend publiek. Ze bieden olifanten aanzienlijk meer ruimte dan dierentuinen, en weidegronden waar ze uren per dag kunnen rondscharrelen. Ook bieden ze de mogelijkheid tot een gezondere sociale omgeving, waar ze zelf kunnen kiezen met welke soortgenoten ze omgaan of tot wie ze juist afstand willen houden.

De hele filosofie van een opvangcentrum is om olifanten de vrijheid en autonomie te geven om “gewoon olifant te zijn”. Gun iedere olifant in gevangenschap dat!

Laten we dus inzetten op de hierboven genoemde echte beschermingsmaatregelen, stoppen met fokken in gevangenschap en de dierentuinolifanten een leven gunnen in opvangcentra.

Expert opinies

Dit zegt Keith Lindsay over dit onderwerp. ⁷ Zij is wildlife-ecoloog en natuurbeschermingsbioloog die al meer dan 45 jaar olifantengedrag en -ecologie bestudeert en zich bezighoudt met natuurbehoud en -beheer. Veel van haar werk betreft olifanten in hun natuurlijke leefomgeving, voornamelijk in Afrika, maar recent ook in Azië. Haar veldonderzoek richt zich voornamelijk op de foerageerecologie en demografie van Afrikaanse savanneolifanten. Ze is auteur en co-auteur van talloze wetenschappelijke artikelen in tijdschriften, evenals hoofdstukken in boeken en rapporten over olifanten in het wild en in gevangenschap.

“Olifanten hebben met name grote, ecologisch diverse gebieden nodig om voedsel te zoeken; in het wild besteden ze driekwart van elke dag aan de zoektocht naar voedsel en leggen ze daarbij gemiddeld zo’n tien kilometer af. Hun jaarlijkse leefgebieden in Afrika en Azië beslaan honderden tot duizenden hectares en kunnen bestaan ​​uit glooiende graslanden, bossen, wouden of moerasgebieden. Ze hebben een rijk sociaal leven en hebben in de loop van een jaar interactie met honderden verschillende individuen. Volwassen vrouwtjes trekken voornamelijk op met andere verwante vrouwtjes en hun jongen, maar hun netwerken strekken zich uit tot clans en soortgenoten binnen hun leefgebied, terwijl volwassen mannetjes apart leven in groepen van verschillende leeftijden en zich van tijd tot tijd bij de familie voegen om oude bekenden te ontmoeten of om te paren. Ze communiceren via hun goed ontwikkelde gehoor en reukvermogen en beschikken over een gedragsrepertoire dat honderden houdingen, gebaren en vocalisaties omvat die betekenis dragen en getuigen van hun diepgaande cognitieve en emotionele vermogens.

In schril contrast met de natuurlijke leefomgeving van olifanten, worden dierentuintentoonstellingen begrensd door financiële en logistieke beperkingen en zijn ontworpen om bezoekers te vermaken en tegelijkertijd te voldoen aan de praktische eisen van verzorging en hygiëne. Daardoor zijn het, ondanks de miljoenen dollars die aan de bouw ervan worden besteed, over het algemeen open, kale terreinen van zelden meer dan twee hectare, waar olifanten nauwelijks worden uitgedaagd om hun actieve geest te prikkelen en weinig mogelijkheden hebben om te bewegen en hun cardiovasculaire gezondheid te behouden. Dierentuinen bieden zogenaamde “verrijking”, wat meestal inhoudt dat hooi of ander voedsel in hangende manden of gaten in muren wordt geplaatst, zodat olifanten meer tijd moeten besteden aan het bemachtigen van de aangeboden hapjes. Het feit dat dierentuinen het nodig vinden om zulke minimale foerageeruitdagingen te bieden, is een duidelijke erkenning dat hun leefomstandigheden in feite armoedig zijn en weinig stimulatie bieden voor de actieve geest van olifanten. In de meeste dierentuinen in gematigde klimaten worden olifanten een groot deel van de dag in kleine hokken gehouden, en in de winter zelfs nog langer. De meeste dierentuinen bevinden zich in steden, waar de stedelijke omgeving lawaai en overlast veroorzaakt en de beschikbare ruimte voor de dieren beperkt.

De opsluiting en steriele omstandigheden in dierentuinverblijven, en het totale gebrek aan autonomie over dagelijkse activiteiten en sociale interactie, zijn zeer deprimerend voor olifanten en leiden tot fysieke gezondheidsproblemen. Veelvoorkomende aandoeningen bij olifanten die gedwongen zijn continu op een harde ondergrond te staan, zijn artritis, andere bot- en gewrichtsaandoeningen en beschadigde poten. Obesitas als gevolg van overvoeding en gebrek aan beweging kan deze problemen met het bewegingsapparaat verergeren, evenals hart- en longzwakte of -aandoeningen. Daarnaast leidt het psychologische trauma van de schrale leefomgeving en sociale omstandigheden, evenals het gebrek aan keuzevrijheid, tot hersenschade die de stereotiepe schommelende en knikkende bewegingen van de kop veroorzaakt die bij veel dierentuinolifanten worden gezien, maar nooit bij olifanten in het wild. Hun gedrag kan agressief worden, zowel naar het personeel als naar hun medegevangenen, en door de beperkte ruimte is er vaak geen ontsnapping mogelijk voor de slachtoffers. Ziekten die minimaal of onbekend zijn bij olifanten in het wild, zoals tuberculose en het herpesvirus, komen veelvuldig voor en zijn vaak fataal in dierentuinen.”

Dit zegt Mickey Pardo over dit onderwerp. ⁸ Hij is gedragsecoloog en natuurbeschermingsbioloog en bestudeert al meer dan 15 jaar diergedrag. Veel van zijn werk is gericht op olifanten in hun natuurlijke leefomgeving, zowel in Azië als in Afrika. Hij is bekend van recent onderzoek dat voor het eerst aantoonde dat olifanten elkaar aanspreken met naam-achtige klanken.

“Ik twijfel er niet aan dat dierverzorgers oprecht om de olifanten, die aan hen zijn toevertrouwd, geven. Maar dat doet er niet toe. De realiteit is dat, ondanks de beste bedoelingen, het simpelweg niet mogelijk is om aan de behoeften van olifanten te voldoen in een dierentuinomgeving. Olifanten hebben ruimte nodig – heel veel ruimte. In het wild lopen ze doorgaans kilometers per dag en hebben ze een leefgebied van duizenden tot honderdduizenden hectares. Het gemiddelde olifantenverblijf in een Noord-Amerikaanse dierentuin is minder dan twee hectare. Olifanten in dierentuinen lijden vaak aan allerlei fysieke aandoeningen door gebrek aan beweging, waaronder artrose, obesitas en maag-darmproblemen.

Dierentuinolifanten lijden ook aan psychische trauma’s doordat ze hun hele leven in zo’n kleine ruimte opgesloten zitten. Ze hebben vaak chronisch verhoogde stresshormonen, wat leidt tot hersendisregulatie. Dit uit zich in de repetitieve, stereotype bewegingen zoals wiebelen en knikken met de kop, die bij veel dierentuinolifanten worden gezien, maar nooit bij olifanten in het wild. Olifanten hebben niet alleen ruimte nodig om te bewegen, ze hebben ook autonomie nodig over hun eigen leven. Olifanten hebben een eigen leven en moeten zelf kunnen kiezen met wie ze omgaan en wanneer. Net als mensen, die vaak asociaal en gewelddadig worden als ze opgesloten zitten, zijn olifanten in gevangenschap veel agressiever tegenover elkaar dan olifanten in het wild. Moederolifanten in dierentuinen doden vaak hun eigen kalveren, iets wat in het wild simpelweg ondenkbaar is.

Hoewel dierentuinen hun fokprogramma’s in gevangenschap aanprijzen als “olifantenbescherming”, is de realiteit dat geen enkele olifant die in een Noord-Amerikaanse dierentuin is geboren ooit in het wild is uitgezet. Dierentuinen fokken geen olifanten om de afnemende populaties in het wild te beschermen; ze doen het om een ​​permanente populatie in gevangenschap te behouden en zo geld te verdienen.

In tegenstelling tot dierentuinen zijn opvangcentra ontworpen ten behoeve van de dieren zelf, en niet ten behoeve van de bezoekers. Ze bieden olifanten vele malen meer ruimte dan dierentuinen kunnen bieden. Ze bieden hen ook een veel gezondere sociale omgeving.”

Lees ook:

Een tweede olifantenkalfje is tot levenslang veroordeeld door Artis

1. Kerstkalfje geboren ↩︎
2. Olifantje geboren in Artis: ‘Geen moment week de kudde van haar zijde’ ↩︎
3. VOLWASSEN MANNELIJKE OLIFANT TIMBER IS GEARRIVEERD IN EINDHOVEN ZOO ↩︎
4. Non Human Rights Project ↩︎
5. The Captive Breeding Myth: Why Zoo-Based “Conservation” Fails Elephants ↩︎
6. IUCN: Asian Elephant Elephas maximus ↩︎
7. I’ve studied elephants for over 45 years. This is why I support their right to liberty. ↩︎
8. I study elephants. Here’s why I support their right to liberty. ↩︎