Hartelust is een internationale apenhandelaar voor de proefdierindustrie gevestigd in Tilburg. Na jarenlang primaten te hebben afgenomen uit China en Mauritius, zoekt Hartelust in 2021, vlak na de coronapandemie, contact met de Nederlandse ambassade in Vietnam:
“We import on a normal service from CHINA P.R.C. and Mauritius. However due to COVID-19 all exports have been on hold for export from origin. It has come to my attention that from Vietnam Export of Bred [primates] (Cynomolhus / Macaca Fascicularis) is permitted. My question is, that perhaps you can assist us and contact with following to open export to the EU as it is of great importance to the Scientific Research and Universities to obtain these Primates. As we have sent requests to Vietnam, but up to date no reply.”
Op 27 december 2021 krijgt Hartelust een CITES exportcertificaat van Vietnam voor 130 mannelijke en 110 vrouwelijke Java-apen (Macaca fascicularis). CITES staat voor Convention on International Trade in Endangered Species en is een internationaal verdrag dat de handel in bedreigde dier- en plantensoorten reguleert of verbiedt om uitsterven door (internationale) handel te voorkomen.
Op 29 december bedankt Hartelust de ambassade voor hun hulp: “This is highly appreciated here in the Netherlands and EU by all medical and scientific research community!”
In een communicatie met de Rijksdienst voor ondernemend Nederland (RVO) op 4 februari 2022, dringt Hartelust aan op spoed bij het verlenen van het noodzakelijke, corresponderende importcertificaat van het Nederlandse CITES bureau dat onder de RVO valt: ”Ja inderdaad is er haast door een achterstand mbt alle wetenschappelijke onderzoeken in Nederland en de EU. De reden hiervoor is dat China sinds circa 2 jaar dicht is voor export van primaten uit hun fokkerijen. Daarom hebben wij een verzoek gedaan bij het NL AGRI TEAM in Hanoi, Vietnam voor erkende fokkerijen en bij het CITES bureau aldaar.”
Op 21 maart 2022 lijkt er een kink in de kabel te komen voor Hartelust. Op die datum geeft de Wetenschappelijke Autoriteit CITES Nederland, die de overheid adviseert over de impact van de handel op beschermde plant- en diersoorten, namelijk een negatief advies af voor de invoer van de 240 makaken:
“De WA kan, op basis van de beschikbare gegevens alsmede consultatie van de betreffende autoriteiten, niet vaststellen dat het hier gefokte exemplaren betreft en is derhalve van mening dat de invoer mogelijk nadelige effecten heeft op de wilde populaties.”
Slechts twee dagen later, op 23 maart 2022, herziet de Wetenschappelijke Autoriteit haar vorige advies en geeft een éénmalig positief advies:
“De WA vindt het aannemelijk dat het hier gefokte exemplaren betreft en is derhalve van mening dat invoer van 240 levende exemplaren (130 mannelijke en 110 vrouwelijke) van de soort Macaca fascicularis, oorsprong C, afkomstig van Thanh Cong uit Hoang Thuy, Vietnam, geen nadelige effecten heeft op wilde populaties.”
Deze draai lijkt Animal Rights nog altijd onverklaarbaar en onverdedigbaar en zou tot op de bodem moeten worden uitgezocht.
Zie:
Op 29 maart 2022 krijgt Hartelust van de RVO het gewenste CITES importcertificaat en op 26 juni 2022 landt er op de luchthaven van Maastricht een vrachtvlucht van Easy Charter met de 240 Java-apen aan boord. Hartelust betaalde 4.000 dollar (3.942 euro) per dier aan de Vietnamese makakenfokkerij Thanh Cong.
Zie:
Op 4 februari 2023 arriveren nog eens 480 Java-apen voor Hartelust in Maastricht. Opnieuw uit Vietnam, maar deze keer van makakenfokkerij Vina Mekong Group. Op 24 januari 2023 gaf de Wetenschappelijke Autoriteit hiervoor opnieuw een éénmalig, niet-onderbouwd, positief advies:
“De WA vindt het aannemelijk dat het hier gefokte exemplaren betreft en is derhalve van mening dat invoer van 480 levende exemplaren van de soort Macaca fascicularis, oorsprong C, afkomstig van Vina Mekong Group uit Tay Ninh, Vietnam, geen nadelige effecten heeft op de wilde populaties.”
De apen op deze laatste vlucht zijn besmet met TBC en alle dieren worden uiteindelijk afgemaakt bij Hartelust en zijn Europese klanten.
Zie:
Dan stopt Hartelust’s directe import vanuit Vietnam. Een Vietnamese exportvergunning van 8 maart 2023 met bijbehorende RVO importvergunning van 4 april 2023 wordt niet gebruikt.
Toch blijft Hartelust handelen in deze apen. Op 27 februari 2025 vroeg Hartelust een ‘wederuitvoervergunning’ aan voor twee vrouwelijke Java-apen. Wederuitvoer – uitvoeren naar buiten de EU wat eerder is ingevoerd – omdat het gaat om makaken die, hoogstwaarschijnlijk, in september 2023 vanuit Vietnam zijn ingevoerd in Spanje. Hartelust heeft de dieren vanuit Spanje verkregen en wil ze nu weer uitvoeren naar het beruchte LabCorp in het Britse Huntingdon. Op 9 april 2025 geeft RVO hier toestemming voor.
Zie:
Vietnamese makaken komen dus nog altijd Nederland binnen ondanks de twijfelachtige herkomst en status. Animal Rights is van mening dat dat moet stoppen en legt hieronder uit waarom. De dierenrechtenorganisatie zal de verantwoordelijke bewindslieden en autoriteiten hier opnieuw op wijzen.
Zaventem
Zaventem Brussels Airport is de toegangspoort voor de import van proefapen in Europa vanuit Mauritius en Vietnam. Tussen juli 2023 en midden 2024, bijvoorbeeld, landden 46 vluchten met ten minste 4.056 Java- en resusapen op Zaventem. Zeker 8 van deze vluchten kwamen uit Vietnam.
Zie:
Op 24 november en 19 december 2024 en op 22 januari, 5 maart, 1 april, 16 april, 11 juni, 2 juli en 27 augustus 2025 vertrokken er vluchten met apen vanuit Ho Chi Minh in Vietnam met bestemming of tussenstop Brussel.
Zowel Zaventem als de Belgische federale regering zouden op de hoogte moeten zijn van de twijfelachtige status en herkomst van Vietnamese makaken. Door de import van makaken uit Zuid-Oost Azië in de EU via Brussel toe te staan, zijn het vliegveld en de Belgische overheid mogelijk medeplichtig aan het witwassen van in het wild gevangen dieren en de verdere achteruitgang van deze bedreigde diersoort.
Bedreigde diersoort
De International Union for Conservation of Nature (IUCN) beoordeelt de Java-aap/langstaartmakaak/Macaca fascicularis als een ‘bedreigde’ diersoort. 1 De achteruitgang van de soort wordt zelfs vergeleken met die van de nu uitgestorven trekduif. De vangst en handel voor de proefdierindustrie wordt aangewezen als een van de oorzaken van de achteruitgang van deze soort. Hoe lang wil Nederland hier nog medeplichtig aan zijn?
IUCN over de Java-aap:
“In 2008, an IUCN primate specialist proposed that Macaca fascicularis urgently needed to be considered more vulnerable to decline due to its heavy demand in trading, coupled with the rapid development in Southeast Asia (Eudey 2008). In this plea, M. fascicularis was likened to the passenger pigeon, Ectopistes migratorius, a highly populous North American bird species that in the mid-1800s was decimated to extinction in only 50 years during a cataclysmic surge of persecution and hunting (Weisman 2007).
Eudey (2008) had indicated this could occur to M. fascicularis, due to the high demand for the species in the national and international trade, and the levels of hunting and persecution they were experiencing. Sixteen years onwards, these threats have only increased.”
“Both price and demand for M. fascicularis as a trade commodity has skyrocketed during the Covid-19 pandemic, relative to the already regular and heavy pre-pandemic capture and trade (Hansen et al. 2021, 2022). This alone is alarming given that primate species are well-documented to be sensitive to heavy hunting pressures (Cowlishaw and Dunbar 2000).”
“Finally, it is worth noting that this species faces both national (within-country) and international
threats. For example, the demand for non-human primates in research is threatening the species. As such, the research industry needs to become accountable for the effects of their actions on wild nonhuman primate populations.”
“With the rationale above, we suspect the species has experienced a decline of at least 40% over the last three generations (approximately 40 years). We also suspect that the rates of decline are increasing as threats have increased and we suspect the species will experience at least a 50% decline in the coming three generations. Therefore, we assess the species as Endangered A3cd.”
Unveiling the Dark Side of the Research Monkey Trade
De handel in makaken vanuit Vietnam is doorspekt met inconsistenties. Er zijn aanwijzingen dat in het wild gevangen makaken worden witgewassen tot in gevangenschap gefokte dieren om aan de wereldwijde vraag te voldoen.
De gegevens die hieronder volgen zijn afkomstig uit officiële documenten die door Vietnamese makakenfokkerijen zelf zijn voorgelegd aan CITES. Dit Animal Rights artikel baseert zich op onderzoek uitgevoerd door Sandy River Research, zoals gepubliceerd in ‘Unveiling the Dark Side of the Research Monkey Trade: A comprehensive Expose on Corruption and Illegality in Mainland Asia’ van 18 februari 2025. 2 Dit rapport werd in mei 2025 samengevat door Peta tot ‘Vietnam’s Macaque Trade, Inconsistencies, Manipulated Inventory, and Zoonotic Risks’. 3
Ondanks de beweringen over een gereguleerde makakenfokkerij, kloppen de aantallen die aan CITES zijn gerapporteerd niet. Het gaat met name ook om de twee belangrijkste Vietnamese exportfaciliteiten: Vina Mekong en Thanh Cong. Van beide makakenfokkerijen nam Hartelust Java-apen af.
Inconsistente inventariscijfers en exportgegevens wijzen op systematische illegale handel in wilde dieren, wat de dringende noodzaak onderstreept van een onafhankelijk onderzoek, strenger toezicht en een onmiddellijke opschorting van alle makakenimport uit Vietnam.
Verontrustend is dat deze feiten al jaren blijken uit de officiële Vietnamese cijfers maar dat de CITES autoriteiten internationaal en de Wetenschappelijke Autoriteit in Nederland deze al even lang negeren. Sterker nog: de Nederlandse ambassade in Vietnam zette zich actief in om Hartelust aan Vietnamese apen te helpen, de Wetenschappelijke Autoriteit maakte binnen 2 dagen een draai van een negatief naar een positief advies en de RVO stelde daar geen vragen bij, maar verleende het importcertificaat.
In het CITES-rapport van 2024 meldden Vietnamese exportbedrijven dat ze tussen 2019 en 2023 3.727 makaken hadden verworven, zonder te vermelden waar de makaken vandaan kwamen. Eind 2024 gaven bijgewerkte cijfers voor dezelfde periode 2019-2023 echter een aantal van 13.426 makaken aan, en in 2025 was dat aantal opnieuw gestegen tot 14.8767 – zonder enige verklaring of verifieerbare gegevens.
In 2014 meldde Vietnam slechts vier fokbedrijven die apen leverden voor de export. In haar reactie aan CITES in 2024 verklaarde de overheid van het land echter dat zij haar fokbestand sinds 2011 aanvulde met apen uit binnenlandse fokbedrijven. Vervolgens onthulde Vietnam in 2025 dat het 23 commerciële fokfaciliteiten heeft, waaronder primaire exportbedrijven en 11 grote satellietbedrijven.
Ondanks de bewering dat er al jaren 11 satellietbedrijven voor de fok van makaken in het land actief zijn, zijn er geen gegevens over de beginpopulatie, de fokpercentages of de sterftecijfers overlegd. Hoewel de Vietnamese overheid van deze bedrijven eist dat ze gegevens bijhouden, heeft zij alleen de eindcijfers van 2024 aan CITES verstrekt, terwijl alle andere belangrijke informatie is achtergehouden.
De Captive Wildlife Management Database meldde dat er eind 2021 44.123 makaken in 24 fokfaciliteiten werden gehouden. In haar rapportage aan CITES in januari 2025 meldde Vietnam dat er eind 2021 39.095 makaken in de vier belangrijkste exportfokkerijen werden gehouden. Dit laat een restant van 5.028 makaken over in commerciële faciliteiten die niet exporteren, de satellietboerderijen, aan het einde van 2021.
Tussen 2022 en 2023 kochten de vier belangrijkste exportfaciliteiten 7.865 makaken van satellietboerderijen. Ondanks een start met 5.028 makaken, huisvestten de satellietboerderijen naar verluidt meer dan 10.000 makaken eind 2024. Deze groei – bijna een verdubbeling van de populatie – in combinatie met de levering van duizenden dieren voor de export, overstijgt wat biologisch haalbaar is, gezien de gerapporteerde voortplantingspercentages in Vietnam.
Vina Mekong diende twee afzonderlijke rapporten in bij CITES, één in 2023 en één in 2024, beide over de geboorten van makaken tussen 2019 en 2022. Hoewel deze rapporten betrekking hebben op dezelfde periode van vier jaar, verschilt het aantal gerapporteerde geboorten aanzienlijk.
Thanh Cong diende eveneens twee afzonderlijke rapporten in bij CITES, één in juli 2023 en één in oktober 2024, beide over dezelfde rapportageperiode. Ondanks dat ze betrekking hebben op dezelfde periode, verschillen de gerapporteerde voortplantingspercentages in deze documenten aanzienlijk, met name voor de jaren 2019 en 2021.
Deze inconsistenties roepen vragen op over de nauwkeurigheid en transparantie van de door Vietnam bij CITES ingediende gegevens. Het wisselende aantal gerapporteerde geboorten voor dezelfde jaren suggereert dat de cijfers mogelijk niet gebaseerd zijn op betrouwbare of consistente gegevens. Het roept de vraag op of de gegevens met terugwerkende kracht zijn aangepast om inconsistenties te verhelpen en of dit wijst op bredere problemen met de traceerbaarheid en dus de legale herkomst van de makaken.
Vina Mekong en Thanh Cong hebben ook cijfers gerapporteerd die in tegenspraak zijn met hun eigen opgegeven exportcijfers en inventarissen. Dit geeft opnieuw aanleiding tot bezorgdheid over het mogelijk witwassen van in het wild gevangen makaken via de legale handel.
Eind 2022 meldde Thanh Cong een inventaris van 4.864 makaken. In 2023 werden er 1.663 geboorten geregistreerd en werden er 760 makaken aangekocht. Daarnaast werden er 3.062 exemplaren geëxporteerd en werden er 646 sterfgevallen gemeld. Op basis van deze cijfers zou de verwachte inventaris aan het einde van 2023 3.579 makaken bedragen. De faciliteit beweerde echter 4.449 makaken te huisvesten, een niet-verklaarbare toename van 870 individuen.
Uit gegevens van het CITES-rapport van 2025 blijkt dat Vina Mekong eind 2023 1.877 jonge makaken en 595 niet-geïdentificeerde makaken had geregistreerd, een totaal van 2.472 individuen die voor export beschikbaar waren. In 2024 exporteerde de faciliteit echter 3.406 makaken, 934 individuen boven de gerapporteerde voorraad.
Vina Mekong is verbonden aan een zusterfaciliteit in Laos, waarvoor CITES de export van Java-apen heeft opgeschort vanwege smokkel. Deze connectie, in combinatie met het onverklaarbare overschot aan makaken dat in 2024 werd geëxporteerd, geeft aanleiding tot ernstige zorgen over de nauwkeurigheid van de gerapporteerde voorraadcijfers en de mogelijkheid van grensoverschrijdende witwaspraktijken.
De makakenhandel in Vietnam heeft de ernstige verdenking op zich geladen van gemanipuleerde aantallen, vervalste fokgegevens en het witwassen van wilde dieren. Zonder onafhankelijk onderzoek, strengere regelgeving en internationale verantwoording zullen in het wild gevangen makaken onder het valse voorwendsel van fokprogramma’s in gevangenschap de wereldwijde handel in primaten blijven binnenkomen. En Nederland speelt daar via apenhandelaar Hartelust een belangrijke rol in en België via het vliegveld van Zaventem. Dit kunnen en mogen de Nederlandse en Belgische overheden niet langer negeren.
Animal Rights doet een dringende oproep aan de Nederlandse en Belgische regering om de directe en indirecte import van Java-apen uit Zuid-Oost Azië onmiddellijk op te schorten en onderzoek te laten verrichten naar de hier gerapporteerde inconsistenties én het functioneren van de Wetenschappelijke Autoriteiten.
Brandbrieven
Animal Rights heeft in zowel België als Nederland brandbrieven gestuurd naar de verantwoordelijke bewindslieden met het verzoek om de import en doorvoer van makaken onmiddellijk stil te leggen.
Uit Nederland komt er al op 3 juni 2026 een reactie:
“Uw bovengenoemde brief is door de vaste commissie voor Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur ontvangen en besproken.
De commissie heeft besloten de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur een reactie te vragen op uw brief. Zodra de commissie deze reactie heeft ontvangen, neemt zij een besluit over de eventuele verdere behandeling van uw brief. Ik zal de reactie van de minister aan u toesturen en u informeren over het besluit van de commissie.
Namens de commissie dank ik u voor de toezending van uw brief.”
Bronnen:
– Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES). Review of Trade in Macaca fascicularis: AC33 Doc. 15.2.2. 33rd meeting of the Animals Committee; July 2024; Geneva, Switzerland. https://cites.org/sites/default/files/documents/E-AC33-15-02_2.pdf. Accessed March 21, 2025.
– Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES). Annex 5d: Overview of the Use of Macaca fascicularis in Research and Testing. 78th meeting of the Standing Committee; October 2024; Geneva, Switzerland. https://cites.org/sites/default/files/documents/E-SC78-35-01-A5d.pdf. Accessed March 21, 2025.
– Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES). SC78 Inf. 14: Information Submitted by the United States of America on the Use of Macaca fascicularis in Biomedical Research and Testing. 78th meeting of the Standing Committee; February 2025; Geneva, Switzerland. https://cites.org/sites/default/files/documents/E-SC78-Inf-14.pdf. Accessed March 21, 2025.
– Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES). Annex Captive Breeding of Macaca fascicularis for Biomedical Research. 28th meeting of the Animals Committee; October 2014; Tel Aviv, Israel. https://cites.org/sites/default/files/eng/com/ac/28/E-AC28-09-03-A3.pdf. Accessed March 21, 2025.
– Van Thu N, Newman S, Padungtod P. Captive wildlife management survey in Vietnam, 2015–2021. One Health. 2023;16:100543. doi:10.1016/j.onehlt.2023.100543
– Monkey Joint Stock Company. Introduction. Published 2012. https://web.archive.org/web/20120504114645/http://monkeyvn.com:80/introduction.aspx. Accessed March 21, 2025.
Lees ook:
- IUCN: Long-tailed Macaque – Macaca fascicularis ↩︎
- Investigative Report: Unveiling the Dark Side of the Research Monkey Trade: A comprehensive Expose on Corruption and Illegality in Mainland Asia, Sandy River Research, February 18, 2025 ↩︎
- VIETNAM’S MACAQUE TRADE Inconsistencies, Manipulated Inventory, and Zoonotic Risks ↩︎
